ŞEHLA MUHAMMEDÎ

Navenda Nûçeyan – Nûnerên 12 partî û rêxistinên siyasî di merasîmeke ku li Akademiya Zanist û Wêjeyê ya Mainzê hat lidarxistin de, belgeya "Prensîbên Mafên Mirovan ên Kêmtirîn ji bo Serdema Veguhêz" îmze kirin. Li gorî belgeyê, îmzakeran soz dane bêyî ku pergala siyasî ya pêşerojê ya li Îranê were damezrandin, prensîbên mafên mirovan biparêzin.

Bi boneya Roja Cîhanî ya li dijî Cezayê Darvekirinê di 10’ê Cotmehê de, em bi Ferzane Ezîmî, nûner û berpirsek ji Partiya Çep a Îranê re li ser girîngiya vê belgeyê axivîn.

Di şert û mercên krîza heyî ya li Îranê de, çi bû sedem ku komên siyasî yên cuda, tevî nakokiyên xwe, li hev bicivin û li ser îmzekirina vê belgeyê li hev bikin?

Ev belge di demeke wisa de hat îmzekirin ku welat ji ber krîzên giran ên aborî, pirsgirêkên siyasî û aloziyên leşkerî li ber hilweşînê bû. Enflasyona nedîtî, kêmbûna nirxê diravê neteweyî û pêla nû ya bêkariyê şert û mercên jiyana gel xirabtir kirin. Di heman demê de hikûmet her diçe rewatiya xwe winda dike.

Di van mercên bê îstîqrar de, 15 komên siyasî, tevî nakokiyên xwe, gaveke berbiçav avêtin da ku rê li ber dubarebûna ezmûnên tal ên Şoreşa 1979’an bigrin. Nebûna nîqaşeke mafên mirovan piştî 1979’an bû sedema çerxa tepeserkirin, girtin, koçberiya bi darê zorê û darvekirinan. Pêvajoyê bi tepeserkirina salên 1980’yan û darvekirinên girseyî yên 1988’an berdewam kir û bi hejmareke nedîtî ya darvekirinên ku di wê salê de hatine tomarkirin gihîşt lûtkeyê.

Belgeya ku di 10’ê Cotmehê, Roja Cîhanî ya li Dijî Cezayê Mirinê de hat îmzekirin, prensîbên bingehîn ên wê betalkirina tevahî ya cezayê mirinê, serbestberdana bê şert û merc a hemû girtiyên siyasî û jiholêrakirina peyva "girtiyê siyasî" dihewîne. Bi danîna vê kevirê bingehîn, îmzeker hewl didin pêşî li ji nû ve avakirina amûra tepeserkirinê û dubarekirina sozên nehatine bicihanîn, wekî veguherandina girtîgehan ji bo muzeyan, bigrin.

Bi saya ezmûna Şoreşa 1979’an û bicihneanîna sozên wekî veguherandina Girtîgeha Evînê bo muzeyekê, du pirsên bingehîn derdikevin holê. Ya yekem; çi parastin û mekanîzmayên bicîhanînê hene da ku piştrast bikin ku aliyên îmzekar di rewşa pêşbaziya siyasî ya pêşerojê de bi van sozên mafên mirovan ve girêdayî bimînin? Ya duyemîn, ji ber ku welatên niha îmze kirine di dîroka tundiyê de nîn in, çi mekanîzmayek tê pêşbînîkirin ku piştrast bike komên di dîroka tundiyê de hene yan jî yên ku xwe ji têgehên mafên mirovan dûr dixin jî van prensîban diparêzin û beşdarî pêvajoyê dibin?

Tu kesek ji îmzekerên vê belgeyê piştgiriya vegerandina cezayê îdamê piştî hilweşandina Komara Îslamî nakin. Ew têgeha "dadweriya veguhêz" dipejirînin. Berdewamiya çerxa çil salî ya tundiyê zirarê dide komên herî marjînalîzekirî. Pabendnebûna bi prensîbên mafên mirovan ên herî kêm re rê li ber biryarên derveyî yasayan û tolhildanê vedike. Ji ber vê yekê, pir girîng e ku alî li ser van prensîban lihevkirinek pêşwext bi dest bixin.

Her çendî heta niha 15 rêxistinan belge îmze kirine jî ew rastiya ku komên din îmze nekirine nayê wê wateyê ew li dijî mafên mirovan in. Ya girîng ev e ku partî, tevî nakokiyên xwe yên siyasî yan aborî, li ser prensîbên herî kêm ên wekî azadiya medyayê û azadiya partiyên siyasî li hev bikin. Bi vî rengî, rewabûn tenê ji sindoqên dengdanê tê girtin, hingê gel dikare serokên xwe bişopîne, wan berpirsiyar bigre û heke pêwîst be wan ji kar derbixe.

Jin û komên marjînalîzekirî yên di civakê de gelek caran di demên veguhêz û danûstandinên siyasî de yên pêşîn in zirarê dibînin. Ji ber ku îro li Îranê jin bi pirsgirêkên wekî kuştina jinan û qanûnên li dijî jinan re rû bi rû dimînin, ev belgeya ku tekezî li ser qedexekirina cudakariyê, darizandina adil û redkirina cezayên kolektîf dike, çawa mafên takekesî û kolektîf ên jinan û gihîştina wan a pergalek dadwer a veguhêz diparêze?

Ji destpêka xwe ve, Komara Îslamî bi rêya tedbîrên wekî serpoşa mecbûrî û înkarkirina mafên jinan di warê hevberdanê û welayeta zarokan de, bingeha cudakariya li dijî jinan danî. Li hemberî vê yekê, jin, ku ji nîvê zêdetir nifûsa Îranê pêk tînin, her gav di pêşengên têkoşînê bûn, ji kampanyayên cûrbecûr û bêîteatiya sivîl bigre heya tevgera "Jin Jiyan Azadî.”

Xala herî bingehîn a belgeyê jiholêrakirina hemû cureyên cudakariya zayendî ye. Ev yek jin û kêmneteweyên zayendî jî di nava xwe de digre. Belge pêşbînî dike ku mafên wekhev ji bo hemû kesan werin misogerkirin.

Armanca vê belgeyê ew e ku beşdarî veguherîna çanda civakî bibe. Ji ber ku jin, tevî asta perwerdeya xwe ya bilind, di pozîsyonên rêveberiyê û bazara kar de xwedî parekî pir kêm in, di heman demê de kêmneteweyên etnîkî ji mafên xwe yên bingehîn bêpar in. Armanca belgeyê ew e ku di pêşeroja Îranê de, mafên wekhev û dadwer ji bo her kesê, bêyî ku zayend, etnîsîte yan netew cuda be, werin damezrandin.

Rexneyek din a li dijî partiyan, têkçûna misogerkirina wekheviya zayendî ya pêwîst e di nav partiyan de, heeta di asta serokatiyê û biryardanê de hebe. Ji ber ku cudakarî di pergalên partiyan de heye, guman û nezelalî derdikevin holê. Partiyên siyasî di warê dayîna maf û berpirsiyariyên jinan de bi awayekî têrker têk çûne. Beşek ji vê pirsgirêkê ji avahî û kevneşopiyên baviksalar ên civaka Îranê tê. Îro, pir girîng e ku partî ji bo veguherîna çanda civakî gavan bavêjin û çalakvanên jin îsrar bikin ku rolên serokatiyê bigrin. Divê di bin şert û mercên wekhev de berpirsiyariyên siyasî bidin jinan.

Veguherîna çandî her wiha reformên pergalî û yasayî jî pir girîng in. Li welatên Ewropî, qanûnên "çalakiya erênî", wekî yên ku kotayan ji bo jinan di rêveberiya şîrketan û kabîneyên hikûmetê de destnîşan dikin, rê li ber beşdariya çalaktir a jinan vekirine. Pêşeroja Îranê jî pêdivî bi rêziknameyên yasayî yên pêşeng heye da ku jin bikaribin jêhatiniyên xwe di hemû waran de nîşan bidin.

Ji ber partiyên ku belge îmze kirine li derveyî welat dixebitin, di heman demê de civaka sivîl û jin di nava Îranê de hebûneke zindî û bihêz diparêzin. Ev civîn û îmzekirina belgeyê çi peyamê dide çalakvanên li Îranê? Wekî din, ev partî plan dikin gavên çawa bavêjin da ku hevkariyên xurttir bi saziyên din ên siyasî re ava bikin û belgeye berfireh bikin û bandora wê mezintir bikin?

Di roja yekem a konferansê de, mijara sereke ya nîqaşan gavên berbiçav bûn. Ji bo vê armancê, "Koma Çavdêriyê" ya ji nûnerên partiyan pêk tê ji bo destnîşankirina pêşîniyên gavên bicihanînê hat damezrandin. Tevlîkirina rêxistinên din ên muxalefetê di pêvajoyê de û berfirehkirina çarçoveya parastinê ya ku ji hêla belgeyê ve hat peydakirin di nava pêşîniyên komê de ne.

Peyama vê civînê ya ji civaka sivîl re pêwîstiya zêdekirina hişmendiyê û veguherîna çandî ya der barê mafên mirovan de ye. Ji ber ku nezanî rê li ber binpêkirinên mafên mirovan vedike. Divê perwerdeya li ser mafên takekesî were sazkirin, wekî welatên Ewropayê.

Ji aliyekî din ve, hinek rêxistin, bi taybetî partiyên Kurd, dikaribûne bingeha xwe ya rêxistinî û têkiliyên xwe yên rasterast di nava Îranê de biparêzin. Amûrên mîna înternetê sînorên erdnîgarî yên di navbera çalakvanên li hundir û derveyî welat de jî ne zelal kirine.

Ev konferans derfetek pêşkêş dike ku piştrast bibe bendên belgeyê tenê li ser kaxezê neminin, di pratîkê de werin bicîhanîn û rê li ber lihevkirineke berfirehtir vedike.